Opalenica to miasto o wielowiekowej tradycji, w którym historia widoczna jest w przestrzeni do dziś. Najcenniejsze zabytki gminy obejmują architekturę sakralną, układ urbanistyczny miasta oraz zespoły rezydencjonalno-parkowe, tworząc ciekawą propozycję dla osób zainteresowanych historią regionu.

Ratusz Miejski w Opalenicy

Ratusz Miejski w Opalenicy to jeden z najbardziej charakterystycznych budynków w centrum miasta i ważny element jego układu urbanistycznego. Położony przy rynku, pełni funkcję administracyjną i stanowi naturalne miejsce spotkań mieszkańców oraz punkt orientacyjny dla odwiedzających.

Obecny budynek ratusza pochodzi z przełomu XIX i XX wieku i reprezentuje styl typowy dla architektury miejskiej tego okresu – prostą, elegancką formę z czytelną, symetryczną elewacją. Przez lata pełnił funkcje urzędowe i do dziś pozostaje siedzibą władz samorządowych.

Zabytkowy budynek przy ul. Farnej (obecnie SP w Opalenicy)

W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła farnego pw. św. Mateusza znajduje się zabytkowy budynek dawnego gimnazjum – jeden z ważniejszych przykładów architektury użyteczności publicznej w historycznym centrum Opalenicy. Obiekt powstał na przełomie XIX i XX wieku i reprezentuje styl charakterystyczny dla szkolnych gmachów tego okresu: ceglaną elewację, uporządkowaną kompozycję bryły oraz funkcjonalny układ wnętrz. Harmonijnie wpisuje się w otoczenie staromiejskiej zabudowy i współtworzy historyczny charakter tej części miasta.

Budynek szkolny przy ul. 3 Maja

Dnia 1 lipca 1933 roku – została powołana do życia nowa placówka oświatowa w Opalenicy, którą oznaczono numerem drugim i stała się szkołą żeńską. Pierwszą siedzibą tej szkoły był budynek przy ul. Lipowej 12 (dziś 3 Maja). Pierwszym kierownikiem i jednocześnie organizatorem nowoutworzonej placówki został Franciszek Kaczmarek. Do grona nauczycielskiego należeli jeszcze: Karolina Borkowska, Stanisława Bandurówna, Teresa Galasówna, Izabela Sałacińska, Zofia Szychowa, Helena Węclewiczówna. W pierwszym roku do nauki przystąpiło 345 uczennic.

Kościół pw. św. Mateusza

Najważniejszym zabytkiem w centrum Opalenicy jest kościół parafialny pw. św. Mateusza (ul. Farna 6). Świątynia wzniesiona w 1518 roku reprezentuje gotycką architekturę sakralną. Na uwagę zasługuje barokowe wnętrze kościoła m.in. sklepienie prezbiterium i ołtarz główny. W wykonanym przez włoskich mistrzów ołtarzu znajduje się obraz św. Mateusza namalowany w 1749 r. przez Wacława Graffa. W 1948 r. przeprowadzono remont murów i dachu kościoła, w 1954 r. ogrodzono teren przykościelny ceglanym murem, w 1970 r. wymieniono witraże. W roku 1977 Teodor i Stanisław Szukałowie przeprowadzili prace malarskie niszcząc wcześniejszą polichromię. W 2014 r. wykonano renowację posadzki w kościele. W 2025 roku przeprowadzono intensywne prace konserwatorskie związane z renowacją elewacji zabytkowej świątyni. Inwestycja realizowana jest dzięki dofinansowaniu w ramach Polskiego Ładu – Rządowego Programu Odbudowy Zabytków. W ramach zadania wykonano kompleksowe działania konserwatorskie, obejmujące m.in. oczyszczenie murów, usunięcie wtórnych fug cementowych, wymianę uszkodzonych cegieł, uzupełnienie ubytków, wzmocnienie konstrukcji muru, przemurowanie nieoryginalnych fragmentów oraz wykonanie nowych fug nawiązujących do historycznego charakteru świątyni. Zrealizowano także prace zabezpieczające, w tym hydrofobizację powierzchni poziomych i parapetów, a także wymianę zewnętrznych elementów metalowych – takich jak opierzenia, instalacje odgromowe czy detale z zakresu metaloplastyki.

Przy kościele umiejscowiona jest kostnica z 1620 roku oraz w niewielkim parku z XIX wieku znajduje się plebania.

Zgodnie z dawnym katolickim zwyczajem, od początku istnienia świątyni wokół opalenickiej Fary rozpościerał się cmentarz. Dopiero zarządzenia higieniczne władz pruskich, wydane już na początku XIX wieku, zakazywały pochówków w centrum miasta i zobowiązywały rządców parafii do wytyczenia nowego cmentarza oddalonego od budynków mieszkalnych i innych miejsc użyteczności publicznej. Datowanie budowy kostnicy na sam początek XVII wieku dobrze harmonizuje z manierystycznym stylem fasady. Budynek wzniesiono na planie kwadratu o bok długości 5,05 m. Wewnętrzne pomieszczenie ma długość i szerokość 4,30 m, a płaski drewniany, ale otynkowany strop zamieszczono na wysokości 3 m, natomiast górna belka więźby dachowej znajduje się na wysokości 7,23 m od posadzki. Całkowita wysokość budowli to około 8 m. Po wybudowaniu nowej kaplicy cmentarnej w roku 1993, zaprzestano używania kostnicy do celów pogrzebowych. Opis pochodzi z książki A. Horowski, Przewodnik historyczno-artystyczny po kościele Świętego Mateusza w Opalenicy, Opalenica 2020 s. 209-212.

 

Kościół pw. św. Józefa

Kościół pw. św. Józefa w Opalenicy to jeden z charakterystycznych przykładów architektury sakralnej końca XIX wieku w regionie. Świątynia została wzniesiona w 1895 roku w stylu neogotyckim, który widoczny jest zarówno w bryle budynku, jak i detalach architektonicznych. Kościół ten od 1947 roku pełnił funkcję świątyni filialnej parafii pw. św. Mateusza w Opalenicy, a wybudowany na przełomie XIX i XX wieku służył jako zbór gminy ewangelickiej w Opalenicy (więcej na temat kościoła w zakładce dotyczącej miejsca kultu). Ośrodek duszpasterski rozpoczął działalność 1 sierpnia 1980r. Wprowadzenia dokonał ks. kan. Teofil Dals. Ośrodek obejmował 19 ulic opalenickich i 6 wiosek (Kopanki, Jastrzębniki, Łęczyce, Porażyn, Sielinko i Terespotockie). Skupiał, według danych z 27 października 1980r., 4720 osób. Pierwszym duszpasterzem nowego ośrodka został ks. Bolesław Kryś (rektorem kościoła pw. św. Józefa. Metropolita Poznański abp Jerzy Stroba, mając na uwadze korzyści duchowe wiernych, dekretem z 16 grudnia 1980r. erygował parafię rzymsko-katolicką pw. św. Józefa w Opalenicy. Kościół otrzymał wówczas wszelkiego prawa kościoła parafialnego. Proboszczem został mianowany Bolesław Kryś, a wikariuszem – ks. Stanisław Kaczmarek. Ceglany kościół wyróżnia się smukłą sylwetką, ostrołukowymi oknami oraz typowymi dla neogotyku elementami dekoracyjnymi. Harmonijnie wpisuje się w przestrzeń miasta i stanowi ważny punkt jego krajobrazu kulturowego.

Kościół świętej Katarzyny w Dakowach Mokrych

Rzymskokatolicki kościół parafialny należący do parafii pod tym samym wezwaniem (dekanat bukowski archidiecezji poznańskiej). Jest to świątynia wzniesiona w latach 1901–1904 według projektu Heliodora Matejki, dzięki staraniom ówczesnego proboszcza księdza Wojciecha Grośty. Budowla reprezentuje styl neoromański, i charakteryzuje się wieżą o smukłym dachu hełmowym. Wyposażenie wnętrza reprezentuje styl neobarokowy: w ołtarzu głównym jest umieszczona kopia obrazu Rafaela Madonna Sykstyńska; balustrada przed ołtarzem powstała około 1775 roku i pochodzi z kościoła poreformackiego w Woźnikach). W zewnętrzne ściany kościoła zostały wmurowane tablice pamiątkowe: od strony południowej poświęcona 31 ofiarom II Wojny Światowej; na prezbiterium znajduje się epitafium księdza Stanisława Wyrwickiego – zmarłego w 1942 roku w obozie hitlerowskim w Dachau, od strony północnej dedykowana rodzinie Dokowskich herbu Leszczyc – dziedzicom wsi w XV-XVIII wieku.

Porażyn – zespół dworsko-parkowy

Pałac w Porażynie znajduje się we wsi Porażyn w województwie wielkopolskim, w części wsi położonej w pobliżu przystanku kolejowego Porażyn. Zbudowany został ok. 1880-1882 r. jako pałac-willa Eichenhorst (dosł. gniazdo dębów) dla właściciela dóbr opalenickich – Franza Heinricha von Beyme. Projekt powstał w znanej berlińskiej firmie architektonicznej Hermanna von der Hude i Juliusa Hennicke. Był on w tamtych czasach wysoko oceniany i znalazł się jako wzór do naśladowania w znanym czasopiśmie architektonicznym Architektonisches Skizzenbuch. Wpływ na to miała wysoka ocena kompozycji całości i dekoracji wnętrz. Na elewacji zewnętrznej występuje typowe zestawienie kolorystyczne czerwonej cegły i białego tynku detali architektonicznych. Kolumnowy portyk został przebudowany na półkolistą część wejściową. Pałac był dwukrotnie przebudowywany – około 1900 roku oraz podczas II wojny światowej. W 1920 nieruchomość (wraz z parkiem i kilkoma okolicznymi majątkami) zakupił generał Kazimierz Sosnkowski z przeznaczeniem na rezydencję. Po II wojnie światowej w pałacu kształcili się leśnicy: od 1 listopada 1945 funkcjonował jako szkoła leśna, natomiast od 1971 mieściło się w nim Policealne Studium Leśne. We wrześniu 1993 szkoła została przeniesiona do Technikum Leśnego w Goraju. Pałac przekazano Nadleśnictwu Grodzisk i utworzono w nim ośrodek szkoleniowo-wypoczynkowy oraz hotel. Kompleks pałacowy uzupełniają: zabytkowa masztalarnia (wybudowana w stylu podobnym do głównego budynku) oraz leśny park, w którym można spotkać m.in. buki i dęby.

Dakowy Mokre – zespół dworski

Dwór w Dakowach Mokrych – zabytkowy dwór we wsi Dakowy Mokre w województwie wielkopolskim. Neoklacysystyczny dwór został zbudowany dla Bolesława Potockiego z Będlewa około 1880 r. Początkowo był to dwór parterowy z kolumnowym gankiem na osi. W latach 1912–1913 architekt Roger Sławski na zlecenie ówczesnego właściciela dworu, hr. Macieja Mielżyńskiego dokonał znacznej przebudowy dworu. Do głównej bryły budynku dodano wówczas piętrowe skrzydła. Po obu stronach pałacu znajdują się kolumnowe ganki (portyki): od północy półkolisty, od południa kwadratowy. Od 1932 roku do wybuchu II wojny światowej dwór należał do Anieli z Mielżyńskich. Po zakończeniu stał się on własnością Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. Obecnie stanowi własność prywatną i został przekształcony na hotel pod nazwą Dakowski Dwór. Park o pow. ok. 3 ha posiada częściowo zachowany XIX-wieczny drzewostan (aleja grabowa).

We dworze rozegrał się jeden ze znanych dramatów początków XX w. W nocy z 19 na 20 grudnia 1913 r. hr. Maciej Mielżyński zastrzelił swoją żonę Felicję z Potockich oraz kuzyna Adolfa Miączyńskiego (syna przyrodniej siostry), podejrzewając ich prawdopodobnie o romans. Uniewinniony przez Sąd Przysięgłych w Międzyrzeczu w 1914 r., hr. Maciej Mielżyński walczył w I wojnie światowej oraz w wojnie polsko-bolszewickiej. Był naczelnym dowódcą wojskowym III powstania śląskiego w 1921 roku.

W dworze znajdowały się do 2018 r. hotel i restauracja, a obecnie mieści się tam Rezydencja Seniora „Czerwone Wino”.

Dziedzictwo przemysłowe

Ważnym elementem historii Opalenicy jest rozwój przemysłu cukrowniczego, który przez lata miał istotny wpływ na gospodarczy charakter miasta. Do dziś zachowały się cenne obiekty dawnej cukrowni przy ul. 5 Stycznia 48, wpisane do rejestru zabytków. Stanowią one świadectwo rozwoju lokalnego przemysłu oraz silnych związków Opalenicy z rolnictwem i koleją.

Wśród obiektów objętych ochroną znajduje się również budynek administracyjno-warsztatowy przy ul. 5 Stycznia 17a, pochodzący z pierwszej ćwierci XX wieku, będący częścią zespołu Opalenickiej Kolei Dojazdowej (nr rej. 1075/Wlkp/A z 12.07.2019).

Do rejestru zabytków wpisany został także zespół cukrowni przy ul. 5 Stycznia 48 (nr rej. 289/Wlkp/A z 24.03.2006), obejmujący:

• budynek fabryczny, obecnie surownię i produktownię, z lat 1888–1889,
• magazyn cukru, obecnie pakownię, z lat 1917–1918,
• magazyn wysłodków z 1920 roku.

Integralną część tego historycznego zespołu stanowi również willa dyrektora z 1884 roku wraz z otaczającym ją ogrodem, wpisane do rejestru zabytków pod nr 348/Wlkp/A z 20.06.2006.

 

Pozostałości po Wąskotorówce

Choć kolej wąskotorowa nie funkcjonuje już w pierwotnym zakresie, jej historia pozostaje ważną częścią tożsamości miasta. Do dziś zachowały się fragmenty infrastruktury i ślady przebiegu linii, które stanowią ciekawy wątek spacerów historycznych oraz zainteresowania miłośników kolejnictwa.

 

Niegolewo

Piętrowy pałac o prostej bryle, wzniesiony w latach 1895-1896, nakryty czterospadowym dachem z pseudoryzalitem głównego wejścia poprzedzonym gankiem z tarasem wspartym na filarach, z niewielką wystawką w dachu. Pałac dzięki pewnym elementom dekoracyjnym może być zwiastunem stylu narodowego, który miał zapanować kilka lat później. Parter zawierał część reprezentacyjną, piętro mieszkalną. Niegolewo jest jednym z nielicznych majątków, które pozostawały w rękach tej samej rodziny przez większą część historii Polski, jak Taczanów Taczanowskich i Kwilcz Kwileckich. Właściciele Niegolewa do 1939 roku posiadali dobra, od których długie wieki wcześniej wzięli swoje nazwisko. Już w średniowieczu Niegolewo było własnością Grzymalitów, o których pierwsze pisane wzmianki pojawiają się od 1388 roku, kiedy to właścicielem Niegolewa był Lancomir de Niegolewo herbu Grzymała. To od niego zaczyna się długi szereg Niegolewskich herbu Grzymała. Niegolewscy nie wybili się na urzędy krajowe, ale w Wielkopolsce piastowali te, o które mogła się ubiegać zamożna szlachta, między innymi przez kilka pokoleń byli de facto dziedzicznymi starostami pobiedziskimi. Najbardziej znanym właścicielem Niegolewa był słynny uczestnik szarży pod Somosierrą Andrzej Niegolewski, urodzony 12 listopada 1787 roku w niedalekim Bytyniu, który gdy jako ochotnik wstąpił w 1806 roku do wojska polskiego, brał udział  w wielu bitwach, między innymi pod Tczewem, Gdańskiem i Frydlandem. W 1807 roku wszedł do formującego się właśnie pułku polskiego lekkokonnej gwardii przybocznej Napoleona, tak zwanych szwoleżerów, i wraz z nim wziął udział 30 listopada 1808 roku w słynnej szarży pod Somosierrą. W 1939 roku właścicielem Niegolewa był Stanisław Niegolewski. Majątek w 1926 roku liczył 1004 hektary i miał gorzelnię.

Kaplica pw. św. Anny, położona przy wjeździe do parku pałacowego, została wzniesiona w 1920 roku, a po zniszczeniach wojennych odbudowana w 1947 roku. Obiekt wpisany jest do rejestru zabytków pod nr 768/Wlkp/A (2.11.2009).

Rudniki

Wieś położona w gminie Opalenica w powiecie nowotomyskim, około 6 km na północ od Opalenicy. Rudniki wzmiankowane w przekazach od XV wieku, wchodziły wtedy, i w późniejszych czasach, w skład dóbr opalenickich. Należały one pierwotnie do Mościca ze Stęszewa, następnie do Dobrogosta z Szamotuł, który w 1445 roku sprzedał je Opalińskim herbu Łodzia. Nabywca, Piotr z Bnina Opaliński, był założycielem opalenickiej linii rodziny. Ziemie pozostawały we władaniu Opalińskich do drugiej połowy XVIII wieku. Ostatnim z rodu właścicielem Opalenicy z przyległymi wsiami był Wojciech Leon Opaliński, wojewoda mazowiecki, a następnie sieradzki, który zmarł bezpotomnie w 1770 roku. Do pozostałym po nim spadku pretensje zgłosiło około dwudziestu rodzin, powołujących się na koligacje bądź zaciągnięte przez Opalińskich zobowiązania. Proces w tej sprawie toczył się przez kilkadziesiąt lat, a dobra ziemskie objęte kuratelą sądową oddane były w dzierżawę. W końcu kupił je Friedrich Franz Beyme, który w 1825 roku uzyskał do nich tytuł prawny. Wieloletnimi dzierżawcami Rudnik, a w końcu właścicielami majątku, byli od schyłku XVIII wieku aż po wiek XIX Radońscy. Na początku XX wieku dobra kupili Ruczyńscy i pozostawali tu do 1939 roku.

Nieznana jest data budowy dworu, który był zapewne gruntownie przebudowany w XX wieku przez Ruczyńskich. Architektura murowanej budowli – otynkowanej, parterowej, na wysokich piwnicach, o horyzontalnie zakomponowanej bryle założonej na rzucie wydłużonego prostokąta – odwołuje się wprost do najlepszych tradycji klasycystycznego dworu, lecz być może formę tę nadano jej dopiero w wieku XX. W środkowej części elewacji frontowej zaprojektowano okazały portyk, poprzedzony szerokimi schodami prowadzącymi na poziom wysoko posadowionego parteru. Portyk wsparty jest na czterech kolumnach o gładkich trzonach i jońskich kapitelach, a zwieńczony trójkątnym naczółkiem z półkolistym oknem w środkowym polu. Boczne partie elewacji frontowej mieszczą po cztery prostokątne okna, ujęte w architektoniczne obramienia. W środkowej partii elewacji tylnej dworu (zwróconej w stronę ogrodu) zaprojektowano płytki ryzalit rozczłonkowany czterema pilastrami o jońskich kapitelach i zwieńczony trójkątnym naczółkiem. W bocznych partiach tej elewacji, o gęstszym rytmie prostokątnych okien, zwiększonym do pięciu osi z każdej strony, zastosowano obramienia okienne z płycinowymi nadokiennikami,  ozdobionymi klasycystyczną dekoracyją w formie podwieszonej draperii. Ryzalit środkowy poprzedzony był niegdyś obszernym tarasem ze schodami prowadzącymi do parku.

Obecnie mieści się tutaj Szkoła Podstawowa im. Andrzeja i Władysława Niegolewskich.

 

Sielinko
W Sielinku znajduje się dwór z 1888 roku z drewnianą werandą i dobudowanym później prostopadłym skrzydłem.